© epa

Wie krijgt monstercontract van bijna 15 miljard voor nieuwe fighter jets? Wij zetten ons geld op de F-35

14 februari 2018

Vandaag moeten alle dossiers voor de opvolgers van de F-16's binnen zijn. Twee grote spelers doen nog mee: de Amerikanen met de F-35 en de Europeanen met de Eurofighter. En dan dienen de Fransen 'buiten competitie' ook nog een dossier in. Waarschijnlijk wordt die kandidatuur ook bekeken, want niemand wil Emmanuel Macron voor het hoofd stoten. Maar de winnaar lijkt nu al bekend: de F-35 maakt veruit het meeste kans, want het is Defensie die uiteindelijk beslist.

Het gaat om belachelijk veel geld: 3,6 miljard in totaal om nieuwe gevechtsvliegtuigen te kopen. En met onderhoud en gebruikskosten stijgt die prijs waarschijnlijk de komende veertig jaar met nog 10,9 miljard euro, alles bijeen dus bijna 15 miljard. Om maar te zeggen: we pompen hier massaal veel belastingsgeld in een militaire technologie waar je toch vragen bij kan hebben. Want net zoals de toekomst aan de zelfrijdende auto's is, lijken drones in de toekomst veel goedkoper en beter dan bemande vluchten om militaire gevechten te houden.

Maar goed, die keuze maakt België dus niet. Want de huidige regering Michel en minister van Defensie Steven Vandeput (N-VA) ronden vandaag het aankoopdossier officieel af: de offertes moeten vandaag binnen zijn. Het gaat in totaal om 34 vliegtuigen. Tegen midden 2018 beslissen de regering, en ook de militairen zelf, dan definitief.

Oorspronkelijk waren er vijf 'bieders' bij de offerte, vijf producenten die mochten meedoen met 'hun' toestel. De Franse Dassault (Rafale F3R) en het Zweedse Saab (JAS 39 Gripen) waren technisch wel veel minder straf dan de andere drie, de Amerikanen van Boeing (F-18 Super Hornet) en Lockheed Martin (F-35 Lightning II) en het Britse BAE Systems (Eurofighter Typhoon).

De Fransen wringen er zich tussen

Ondertussen hebben de Gripen en de Super Hornet al definitief afgehaakt: zij dienen niets in. De Fransen zullen ook niet officieel meedoen. Zij vinden de offerte te veel op Amerikaanse maat geschreven. Maar ze dienen 'buiten procedure' wel ook een kandidatuur in voor de Rafale.

Daarover was best wat spanning: een procedure uitschrijven en die dan niet volgen kan grote juridische gevolgen hebben. Defensie zelf is dus niet happig om de Rafale toch nog te bekijken. Maar politiek ligt dat gevoeliger. Want de Fransen, met de Franse president Emmanuel Macron op kop, hebben behoorlijk wat druk gezet. Dus wil de MR, de partij van premier Charles Michel, absoluut dat het Franse dossier ook bekeken wordt. Vandeput noemt het "een moeilijke keuze", maar hij sluit niets uit, kwestie van niemand voor het hoofd stoten. "De regering moet uiteindelijk maar beslissen", schuift hij de verantwoordelijkheid daarover door.

Bronnen binnen Defensie wijzen erop dat de Amerikaanse F-35 de beste kaarten heeft. De Nederlanders kochten hem al, wat belangrijk is voor samenwerking. Het is helemaal de 'nieuwste generatie', met alles erop en eraan, terwijl andere toestellen toch eerder een 'upgrade' zijn. Plus: de toestellen kunnen kernwapens dragen, tactische wapens van de Amerikanen die nu in Kleine Brogel en Florennes liggen. Maar het prijskaartje is gigantisch, en het toestel controversieel. Zelfs de Amerikaanse president Donald Trump tweette al hoe belachelijk veel geld de F-35 kost.

Hoe valt de beslissing?

Vier grote criteria tellen voor de aankoop:

  • de prijs van het toestel (dit criterium telt voor 33 procent), dit is niet enkel de aankoopprijs, maar ook wat het toestel gedurende z’n hele leven gaat kosten. Opvallend is dat daar te horen valt dat de F-35 over heel de levensduur van het toestel misschien niet het duurst is.
  • de operationaliteit: wat doen de bondgenoten? Welke andere landen gebruiken die toestellen ook, zodat ze qua prijs en updates de komende jaren niet te duur worden. Dat is heel moeilijk om te voorspellen, maar wel cruciaal. "Je moet ook een toestel kiezen dat uiteindelijk veel gebruikt gaat worden", zo lichten experts toe. Voor de Amerikaanse toestellen speelt het Amerikaanse leger een duidelijke rol: die gaan genoeg gebruikt worden. Maar de vraag is of de Fransen met hun Rafale en de Britten met hun Eurofighter genoeg up to date blijven om echt werkbaar te blijven. Nederland heeft al gekozen voor de F-35's. De vraag is onder meer wat de Duitsers gaan doen.
  • de ‘toekomstige features’: wat gaat dat toestel over tien, twintig jaar kunnen? Kan het ook totaal nieuwe wapensystemen meenemen, of zelfs kernwapens? Dat laatste is geen vereiste voor de Belgische aankoop, maar destijds zijn de F-16's wel om die reden ook gekocht. Op de basissen in Kleine Brogel en Florennes, waar de F-16's staan, liggen Amerikaanse kernbommen.
  • en uiteindelijk ook de economische compensatie. Want ook dat gaat een grote rol spelen: welke producent geeft het meeste ‘terug’ aan de Belgische bedrijven, door hier onderdelen te laten maken, of onderhoud te voorzien? Als je hier zwaar op inzet, kom je automatisch bij een Europees toestel uit. Want de Amerikanen doen hooguit wat 'onderhoud' in België, terwijl de Europese producenten ook echt productie in België kunnen brengen.

N-VA neigt naar F-35, de coalitiepartners willen eerder Europees

Vandeput liet heel de tijd nooit echt in z'n kaarten kijken. Z'n partijgenoten, onder meer Karolien Grosemans (N-VA), waren al minder terughoudend: de F-35 ligt in de bovenste schuif voor hen, dat is duidelijk. Maar opvallend: coalitiepartners Open Vld en CD&V zagen dat toch anders. Die economische compensaties zijn niet onbelangrijk. En waarom zoveel geld geven aan die Amerikanen, was de opmerking van zowel Veli Yüksel (CD&V) als bij Tim Vandenput (Open Vld). "Want binnen twintig jaar gaat de luchtmacht toch grotendeels op basis van drones gebeuren?"

De Internationale positie van België speelt ook mee. Vandeput zit daarbij moeilijk. Internationaal kan er geen top voorbij gaan of hij zit op het strafbankje. Want uiteraard kijkt heel de NAVO nauwlettend toe wat de Belgen gaan doen. België bengelt helemaal achteraan de klas van uitgaven in defensie, en de Amerikaanse president Donald Trump zet wel behoorlijk wat druk op z’n Europese bondgenoten om meer over de brug te komen.

Vraag is of België daaraan tegemoet gaat komen, of eerder kiest voor een 'Europees' project, dat van de Eurofighter. Daar zitten Duitsers, Spanjaarden, Turken in, maar het programma wordt geleid door ... de Britten. Die zijn sinds de Brexit diplomatiek veel minder belangrijk geworden. Een Brits toestel, veel punten levert dat nu ook weer niet op.

Lees meer

Dit al gelezen?